Η πεζογραφία είναι το είδος γραφής όπου ο συγγραφέας δημιουργεί μια ιστορία με αρχή, μέση, τέλος. Την αφηγείται σε πρώτο ή/ και τρίτο πρόσωπο ή/και χρησιμοποιεί διάλογο για να ζωντανέψει την αφήγηση. Τα κύρια είδη πεζογραφίας είναι: το διήγημα, η νουβέλα και το μυθιστόρημα. Το διήγημα έχει μικρή έκταση, η νουβέλα μέτρια (20-100 σελίδες) και το μυθιστόρημα μεγάλη (άνω των 100 σελίδων).

Το διήγημα είναι μια σύντομη αφήγηση γεγονότων μιας ιστορίας πρωτότυπης, αλλά πραγματικής. Δεν είναι περίπλοκο όπως τα μυθιστορήματα. Επικεντρώνεται σε ένα μόνο επεισόδιο, με απλή πλοκή, μικρό αριθμό χαρακτήρων, εκτυλίσσεται σ’ έναν χώρο και καλύπτει μια σύντομη χρονική περίοδο. Κατά τον Έντγκαρ Άλλαν Πόε διήγημα είναι αυτό το κείμενο που «μπορεί να διαβαστεί σε μια καθισιά» και ότι αφήνει μια «ενιαία εντύπωση». Γι’ αυτό ο διηγηματογράφος συλλαμβάνει κάποιο μοναδικό γεγονός και προσπαθεί με ένταση και αφηγηματική πύκνωση να αναπτύξει την υπόθεσή του, με απλή γλώσσα και ζωντανή έκφραση. Παράγοντας διαμόρφωσης είναι το χιούμορ, η ανατροπή, το παράδοξο, η δηκτικότητα. Έχει σημασία και το τί δεν θα αναφέρει ο συγγραφέας – όπως το μέρος του παγόβουνου που δεν φαίνεται.

Το διήγημα διαθέτει λίγα περιστατικά, λίγα επεισόδια, με κορυφαίο ένα. Η ιστορία αρχίζει με δράση, ενώ το τέλος είναι ή απότομο ή ανοιχτό, συχνά χωρίς ηθικά διδάγματα, αλλά θέτοντας ερωτήματα. Κάποτε έχει ως τέλος μία διασκεδαστική ή απρόσμενη έκπληξη ή ένα φωτισμό μιας σκοτεινής πλευράς του ήρωα. Άλλοτε λειτουργεί ως δοκιμασία για τον κεντρικό ήρωα ή ως μέσο συνειδητοποίησης ή αυτογνωσίας ή ως ‘επιφάνεια’, όταν δηλαδή αποκαλύπτεται στον ήρωα μια αλήθεια, που αδυνατούσε να συνειδητοποιήσει.

Η νουβέλα – από το λατινικό επίθετο novus, νέος – είναι αφηγηματικό πεζογράφημα όχι μακρύ σε έκταση- κυμαίνεται μεταξύ του μεγαλύτερου διηγήματος και του μικρότερου μυθιστορήματος. Έχει ύφος ρεαλιστικό πάνω σε συγκεκριμένη πλοκή. Ο νουβελογράφος ρίχνει περισσότερο βάρος στην ηθογραφία και στην ψυχογραφία των χαρακτήρων και όχι τόσο στα αναφερόμενα επεισόδια και στην πλοκή τους. Ως προς τα θέματα, αναφέρεται κυρίως σε γεγονότα της εποχής κατά την οποία γράφεται. Η δομή του δεν είναι τόσο απλή όσο αυτή του διηγήματος, αλλά ούτε τόσο πολύπλοκη όσο εκείνη του μυθιστορήματος.

Το μυθιστόρημα (Romance, κατά τον μεσαίωνα) χρονολογείται από το 1010 (‘Παραμύθι της Genji’). Εμφανίζεται στην Ευρώπη στις αρχές του 17ου αιώνα. Είναι το εξαιρετικά σύνθετο πεζογραφικό είδος, αφηγηματική μορφή λογοτεχνίας. Το κείμενο του συχνά συνδυάζει στοιχεία από ένα έπος ή μία τραγωδία ή μία κωμωδία, ή μία ερωτική ποίηση. Περιέχει ιστορία, βιογραφία, ταξιδιωτικές περιγραφές αλλά και ρητορεία, εθνογραφία. Το μυθιστόρημα συχνά εισάγει τον αναγνώστη σε νέους κόσμους ή/και σε άλλες εποχές π.χ. το ‘Πόλεμος και Ειρήνη’ του Τολστόι αναπαριστά ολόκληρη την εποχή στη διάρκεια των Ναπολεόντιων πολέμων.

Ένα μυθιστόρημα είναι μια εκτενής μορφή πεζογραφίας που αφηγείται μια ιστορία ενός ήρωα και του περίγυρού του. Το θέμα μπορεί να είναι πραγματικό, φανταστικό ή συνδυασμός των δύο, με ιστορία κοινωνικού, ψυχολογικού ή και ιστορικού περιεχομένου. Παίρνει μορφή αφήγησης των εμπειριών των ηρώων μέσα από τις οποίες ξεδιπλώνονται οι χαρακτήρες, οι σκέψεις και τα βαθιά συναισθήματα τους, ως μέσα ν’ αντιμετωπίσουν τον κόσμο, εχθρικό, τρομακτικό ή ανιαρό. Παρουσιάζονται αντικρουόμενες, ιδέες, εσωτερική σύγκρουση του ήρωα. Ο αναγνώστης κερδίζει εμπειρίες και τις συγκρίνει με δικές του.

Η ιστορία μπορεί να εναλλάσσεται σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Αναλύει τον ψυχισμό και του περίγυρου, αντί μόνο του ήρωα, και κάνει αφήγηση σε 1ο ή 3ο πρόσωπο. Οι επαναλήψεις ταιριάζουν εδώ αφού η μνήμη του αναγνώστη είναι χαλαρή για το μακρύ κείμενο. Τα κεφάλαια μεγάλου μυθιστορήματος ομαδοποιούνται ή διαιρούνται σε μικρά τμήματα. Η πλοκή ανοίγει με γνωριμία με τους ήρωες, συνεχίζει με υποκίνηση ή περιστατικό και με μια σειρά από επιπλοκές, όπου ο ήρωας ακολουθεί στόχο, μπροστά σε εμπόδια. Επακολουθεί ένταση, συναισθηματική και αφηγηματική κορύφωση για να φτάσει στο φινάλε.

“Η πεζογραφία είναι το είδος γραφής όπου ο συγγραφέας δημιουργεί μια ιστορία με αρχή, μέση, τέλος”
“Το διήγημα είναι μια σύντομη αφήγηση γεγονότων μιας ιστορίας πρωτότυπης, αλλά πραγματικής”

Βασικές κατηγορίες μυθιστορήματος

1. Μυθιστόρημα μυστηρίου. Αυτό συνήθως αφορά την ανίχνευση ενός εγκλήματος από ένα ντετέκτιβ που για να βρει τη λύση ερευνά κάθε ένδειξη, ξεπερνά πλάνες, ψεύδη, παγίδες. Γνωστά μυθιστορήματα έγραψαν η Nancy Drew, ο Hardy Boys, η Agatha Christie (εμβληματικό το ‘Δέκα μικροί νέγροι’).

2. Μυθιστόρημα τρόμου/ θρίλερ. Σχεδιάζεται ειδικά για να προκαλεί φόβο, αγωνία ή φρίκη. Από τον «Κόμη Μοντεκρίστο» του Αλέξανδρου Δουμά φτάνουμε σήμερα στα έργα τρόμου του Στίβεν Κίνγκ.

3. Μυθιστόρημα Ειδυλλίου / Ρομαντικό ή Αισθηματικό Μυθιστόρημα. Κλασικές περιπτώσεις ρομαντικής αγάπης, κάποτε με ενδιάμεσα σκάνδαλα ή παρεξηγήσεις, με έντονα συναισθήματα, συχνά με αισιόδοξη ή ‘ευτυχή’ κατάληξη. Το είδος των έργων ‘ρομαντικής αγάπης’ υπήρχε και στην αρχαία κλασική Ελλάδα. Πάνω από είκοσι αρχαία ελληνικά ρομαντικά μυθιστορήματα είναι γνωστά, αλλά τα πιο πολλά σε ελλιπή κι αποσπασματική μορφή. Πέντε από αυτά έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα, σε κατάσταση σχεδόν πλήρη: Χαρέας και Καλλιρόη, Λευκίππη και Κλειτοφών, Δάφνης και Χλόη, Εφεσιανή Ιστορία και Αιθιοπική Ιστορία. Από τους σύγχρονους γνωστά είναι τα έργα των Σάμουελ Ρίτσαρντσον, Τζέιν Όστεν, Σαρλότ Μπροντέ, Έμιλι Μπροντέ, Ντέιβιντ Χέρμπερτ Λόρεν, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Αναΐς Νιν.

4. Ιστορικό Μυθιστόρημα. Ανθρώπινη ιστορία που περιέχει και φαντασία ή/ και μυθοπλασία γύρω από γεγονότα. Χαρακτηριστικά είναι τα ιστορικά μυθιστορήματα: Ιβανόης (Γουόλτερ Σκότ), Ιστορία δύο πόλεων (Κάρολος Ντίκενς), Όσα παίρνει ο άνεμος (Μάργκαρετ Μίτσελ), Η Παναγία των Παρισίων (Βίκτωρ Ουγκώ).

Τις τελευταίες δεκαετίες, έχουν ευδοκιμήσει τα Μυθιστόρημα Φαντασίας Επιστημονικής ή ‘Μαγικής’:

5. Μυθιστόρημα Επιστημονικής Φαντασίας. Είναι μυθιστορηματικό είδος μεταξύ επιστημονικής φαντασίας και ανθρώπινης φαντασίας, με ασαφή σύνορα. Η τεχνολογίας νικά το ανέφικτο. Από τα έργα του Ιουλίου Βερν φτάνουμε στα έργα του Τζώρτζ Όργουελ, π.χ. ‘1984’ και στα πιο σύγχρονα: Ο Αρχοντας των Δαχτυλιδιών (Τζ.Ρ. Τόλκιν), Τα Χρονικά της Νάρνια (Κλάιβ Στέιπλς Λιούις), Χάρι Πότερ (Τζ. Κ. Ρόουλινγκ).

6. Μυθιστόρημα Μαγικού/ Φανταστικού Ρεαλισμού. Σ’ αυτό το είδος μυθιστορήματος η φαντασία είναι ελεγχόμενη, ώστε να γίνει πιστευτό στον αναγνώστη ότι η ιστορία θα μπορούσε να συμβεί στον κόσμο ή στο περιβάλλον του ήρωα. Χαρακτηριστικά μυθιστορήματα του είδους αυτού έχουν γράψει ο Μαρκ Τουέιν, ο Νομπελίστας Τζον Στάινμπεκ, ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ, ο Άντον Τσέχωφ, ο Τζώρτζ Έλιοτ.

Λογοτεχνία του Φανταστικού

Η «λογοτεχνία του φανταστικού» αφορά λογοτεχνικά κείμενα – μυθιστορήματα, διηγήματα, κάποια ποιήματα – που αναφέρονται σε σπάνια ή απίθανα φαινόμενα τα οποία ποτέ δεν είχαν συμβεί ή δεν συμβαίνουν κάτω από κανονικές, αναμενόμενες ή πιθανολογούμενες συνθήκες. Είναι μια εισβολή του ‘απίθανου’ μέσα στο ‘πιθανό’, του ‘άρρυθμου’ μέσα στον ‘κανονικό’ ή στον ‘φυσιολογικό ρυθμό’ των φαινομένων. Είναι μια ρήξη μεταξύ του ορθολογισμού και του αντιορθολογισμού που εισβάλλει για να καθορίσει μια νέα και ασυνήθιστη τάξη πραγμάτων.
Η φαντασία, κατά τον Αϊνστάιν υπερτερεί της λογικής, γιατί μπορεί να αναδημιουργεί χωρίς όρια. Ο άνθρωπος ήταν πάντα μπροστά σε ανεξήγητα φαινόμενα, που δεν μπορούσε να τα ερμηνεύσει – από το σύμπαν ως τα μικρόβια και τους ιούς. Στην προσπάθεια του να τα ερμηνεύσει, επιστράτευσε μύθους με τέρατα και θεούς – για τους Έλληνες ανθρωπόμορφοι, για τους Αιγύπτιους και άλλους λαούς ζωόμορφοι. Όμως και στις δύο περιπτώσεις με δυνάμεις ασύλληπτα ισχυρές, που μόνο οι μάντεις και οι μύστες είχαν τη δυνατότητα ν’ αντιληφθούν, να προσδιορίσουν και να διαμεσολαβούν για εύνοια.

Μέσα σε ένα κόσμο τόσο ανερμήνευτο ο άνθρωπος, κυρίως ο αρχαίος Έλληνας, άρχισε να φαντάζεται και να δημιουργεί μύθους, που του έδιναν ‘διαβατήριο’ για να ταξιδεύει σ’ έναν άλλο κόσμο, ‘φανταστικό’. Αυτός για τον ίδιο ήταν μια άλλη πραγματικότητα, ένας δεύτερος κόσμος. Σ’ αυτόν δεν δυσκολευόταν ο άνθρωπος να ‘ερμηνεύσει’ τα ανερμήνευτα, αλλά και να στείλει μηνύματα προς τους απογόνους, ή ορθά ή διδακτικά, μα κάποτε ‘κατευθυνόμενα’ ή πλανεμένα όπως π.χ. οι χρησμοί του Μαντείου των Δελφών.

Σημασία είχε για τον ίδιο τον άνθρωπο το ό,τι έσπαζε τον φραγμό του ‘δυνατού’ και είχε την ελευθερία να σκέφτεται ή ‘να κατευθύνει άλλους’ μέσα σ’ έναν κόσμο ανοικτών οριζόντων, χωρίς όρια. Αντλούσε ανεξήγητες δυνάμεις από ένα κόσμο μη ρεαλιστικό. Αυτό συμβαίνει σε περιόδους πόλεμων, οικολογικών καταστροφών, λοιμών ή και μεγάλων ανακαλύψεων από τον ίδιο τον άνθρωπο. Τότε ξυπνούν τα αρχέγονα τέρατα και τότε ‘συμβαίνει’ η κάθοδος των βρικολάκων ή καλικάντζαρων στις στέγες, η ‘κάθοδος’ του φαντάσματος του Δαρείου στους Πέρσες του Αισχύλου, ή του κατασκευασμένου τέρατος Φραγκενστάιν.

Όλα αυτά έχουν τροφοδοτήσει τη ‘λογοτεχνία του φανταστικού’ που δεν είναι παρά ένας στρεβλωτικός καθρέφτης για να δούμε στρεβλό το είδωλό του ήρωα – και κατ’ αντικατοπτρισμό το δικό μας. Βλέπουμε στρεβλωτικά την περιβάλλουσα κοινωνική ή πολιτική ‘δήθεν αλήθεια’ ως μια άσχημα παραμορφωμένη κατάσταση. Με αυτό τον διαγώνιο τρόπο ο συγγραφέας ανάβει κόκκινο φως σ’ όλους για να αφυπνιστούν.

Η λογοτεχνία του φανταστικού διαχωρίζεται από τον ‘μαγικό ρεαλισμό’ – που αναπτύχθηκε ως κίνημα στα μέσα του εικοστού αιώνα – και προσδιορίζεται ως η ανησυχία και το ενδιαφέρον για ανάδειξη του μη πραγματικού ή και του αλλόκοτου ως ‘κάτι καθημερινό ή κοινό’. Είναι μια μάλλον συναισθηματική στάση απέναντι στην πραγματικότητα. Ο μαγικός ρεαλισμός αξιώνει να δώσει εσωτερική αληθοφάνεια στο μη πραγματικό, χωρίς να φτάνει στον μηδενισμό, που υιοθέτησε πριν η Πρωτοπορία και ο σουρεαλισμός.

Η «λογοτεχνία του φανταστικού» ως φιλολογικό είδος έχει δώσει αριστουργήματα. Τα έργα του Ιουλίου Βερν είναι ένα παράδειγμα αξιοθαύμαστο για την εποχή του. Έχει μια μεγάλη έκταση και πολλά επί μέρους είδη π.χ. το «γοτθικό μυθιστόρημα» του 19ου αιώνα, η λογοτεχνία τρόμου και το σύγχρονο «fantazy», με εξω-λογικά ή εξω-αισθητά στοιχεία (φαντάσματα, μαγεία, εξωγήινα όντα). Ίσως τα στοιχεία αυτά να εκφράζουν την ανασφάλεια ή τον φόβο του συγγραφέα απέναντι σ’ έναν παρόντα εχθρικό κόσμο. Η «λογοτεχνία του φανταστικού» παρεξηγείται από μελετητές ως «παραλογοτεχνία». Όμως είναι εξέλιξη.

Πίσω από τη λογοτεχνία του φανταστικού κρύβεται μια αλήθεια ή ένα αίτιο. Για παράδειγμα το «γοτθικό» μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, με κύριο χαρακτηριστικό τον φανταστικό και τον εξω-φυσικό τρόμο, κρύβεται ο γεμάτος δράματα αγώνας των λαών να χειραφετηθούν από έναν καταπιεστικό, εφιαλτικό δυνάστη ή φεουδάρχη. Είναι γι’ αυτό που περνούν στο έργο του φανταστικού μύθοι, δεισιδαιμονίες, θρύλοι ακόμα και παράδοξα έθιμα εθνών που έχουν ρίζα και παράδοσή τους παρμένα από τον μεσαίωνα.

Αλλά ήδη το 1816 έγινε το απίστευτο. Η Μέρι Σέλεϊ, σύζυγος του ποιητή Πέρσι Σέλεϊ, έγραψε το έργο τρόμου «Φρανκενστάιν». Στο έργο ο επιστήμονας και ορθολογιστής Φραγκενστάιν ‘κατασκευάζει’ ένα άνθρωπο συρράφοντας νεκρά ανθρώπινα μέλη. Το ‘κατασκευασμένο’ τέρας είναι ένα πλάσμα καλόκαρδο μα αποδιώχνεται από τους ανθρώπους, λόγω της άσχημης όψης και εμφάνισής του. Από αντίδραση αυτός «καταφέρνει» τελικά να κάνει το αντίθετο, δηλαδή κακό. Στο τέλος οδηγείται στον θάνατο μαζί με τον δημιουργό του Φραγκενστάιν. Το έργο είναι λογοτεχνικό και κοινωνικό, με την έννοια ότι ασκεί κριτική στην αστική λογική, στην αλαζονεία και στην έπαρση που βρίσκεται σε αντιπαράθεση προς την ‘αφελή’ πρωτογενή, ανθρώπινη καλοσύνη: η συνάντηση τους γεννά τέρατα, όπως θα έλεγε και ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ.

Το «γοτθικό» είδος φτάνει ως τα τέλη του 19ου αιώνα, ως προέκταση του ρομαντισμού, με μεταλλαγές, πότε ριζοσπαστικό, πότε συντηρητικό έως παρακμιακό. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί ο Έντγκαρ Άλαν Πόε. Η δύσκολη ζωή που πέρασε (φτώχεια, αλκοολισμός, ερωτική δυστυχία) αποτυπώνεται με ζόφο και τρόμο στα φρικιαστικά έργα του, ως είδος καταγγελίας του για το καπιταλισμό που εξαθλιώνει άτομα.

book
“Η νουβέλα είναι αφηγηματικό πεζογράφημα όχι μακρύ σε έκταση- κυμαίνεται μεταξύ του μεγαλύτερου διηγήματος και του μικρότερου μυθιστορήματος”
“Η «λογοτεχνία του φανταστικού» ως φιλολογικό είδος έχει δώσει αριστουργήματα”
writetyper
“Η ιστορία αναλύει τον ψυχισμό και του περίγυρου, αντί μόνο του ήρωα, και κάνει αφήγηση σε 1ο ή 3ο πρόσωπο”

Εξάλλου, στην ίδια εποχή το μυθιστόρημα «Δράκουλας», του Ιρλανδού Μπραμ Στόουκερ, κρίνεται ως ένα έργο έντονα αντιδραστικό ενάντια στη βρετανική αποικιοκρατία και στον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό – και πιο παλιά τον ρωμαϊκό. Στο έργο ο εθνικός ήρωας της μεσαιωνικής Ρουμανίας, Βλαντ Τσέπες, που πολεμά τους Οθωμανούς, τρέφεται από αίμα ζωντανών. Πηγαίνει στην Αγγλία για να πίνει αίμα του πολυάριθμου πληθυσμού της και τελικά μια παρέα ευγενών Αγγλοσαξόνων τον εξοντώνουν στο καταφύγιό του.

Τον ίδιο βαθιά συντηρητικό στόχο διατηρεί και ο Αμερικανός Χάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ, οπαδός του αγγλοσαξονικού πνεύματος. Στο έργο περιφρονεί τους άλλους λαούς και την ιστορία, για να επινοήσει μια μυθολογία, ένα σύμπαν τεράτων που προηγήθηκαν του ανθρώπου και που κινούνται ν’ ανακατακτήσουν τη γη. Το παρελθόν και η συλλογική μνήμη των ανθρώπων απαξιώνονται. Στην πράξη αυτός αποτυπώνει λογοτεχνικά τη φοβία των Αμερικανών για ό,τι εισβάλλει ‘απ’ έξω’, όπως τα ΑΤΙΑ, ή ό,τι είναι ‘κατώτερο’.

Ακολουθεί το είδος «fantazy», που ανέπτυξε ο Τζον Ρ. Ρ. Τόλκιν με το έργο του «Ο Άρχων των δαχτυλιδιών». Ο συγγραφέας είναι ο εφευρέτης ενός δικού του φανταστικού κόσμου. Το ίδιο και άλλοι συγγραφείς του «fantazy»: παραπέμπουν σε χώρες φανταστικές, κάπου στη Μεσαιωνική Ευρώπη, που τις συγκροτούν ποικιλόμορφα κράτη και εξω-ανθρώπινα όντα π.χ. οι μικρόσωμοι «Χόμπιτ». Ο Τόλκιν έχει συγκαταβατική διάθεση απέναντι σε ‘κατώτερες’ φυλές· για τον ίδιο είναι απλώς οι φυσικοί υπηρέτες των ανθρώπων.

Στην εποχή μας πρυτανεύει ο Αμερικανός Στίβεν Κινγκ. Αυτός αποδείχθηκε ως ο κορυφαίος ανατόμος της αμερικανικής κοινωνίας. Το έργο του «Το Κακό» βασίζεται πολύ στον ‘αμερικανικό τρόπο ζωής’, στον καπιταλισμό και τί αξίες και τί συμπεριφορές που διαφοροποιεί. Στο έργο «Σάλεμς Λοτ», οι κάτοικοι μιας ευημερούσας κοινότητας μετατρέπονται σταδιακά σε βρικόλακες. Με αυτούς ο συγγραφέας παραπέμπει έμμεσα στην απληστία του ατόμου για το κέρδος και στην μοναχικότητα του ‘εγώ’. Στο έργο του «Χρήσιμα Αντικείμενα» ένας ξένος με όνομα God ή ‘Θεός’ οδηγεί τους κατοίκους μιας μικρής πόλης στον υπερκαταναλωτισμό και τελικά τους πουλάει όπλα για να σκοτώνει ο ένας τον απέναντι ‘αντίπαλό του’. Σε άλλα έργα (π.χ. ‘Ρόουζ Μάντερ’) κατακρίνει το σύστημα άσκησης βίας εναντίον της γυναίκας, σε άλλα κρίνει τα τεχνάσματα του καπιταλισμού. Ελπίδα για λύση των δραμάτων του έρχεται μόνο από αθώους.

Γενικά, η λογοτεχνία του φανταστικού προέρχεται από τον ρομαντισμό. Ανθίζει κυρίως στις αγγλόφωνες ιμπεριαλιστικές χώρες ΗΒ και ΗΠΑ. Ίσως να οφείλεται στην ίδια τη φύση του καπιταλισμού τους. Οι συντηρητικοί ιδεολογικά συγγραφείς αυτού του είδους λες και θέλουν να αποδείξουν ότι ο όψιμος καπιταλισμός περιφρονεί οτιδήποτε μη-αγγλοσαξονικό, ό,τι είναι λαϊκό, άρα ευτελές. Σ’ αυτό το ‘λαϊκό’ οι συντηρητικοί συγγραφείς αποτυπώνουν μορφή απολυταρχική, ένα ‘είδος’ ή ‘ον’ μεταφυσικού κακού.

Απ’ την άλλη οι προοδευτικοί συγγραφείς του φανταστικού, όπως ο Στίβεν Κινγκ, βλέπουν το ζοφερό κλίμα που προκαλούν οι σύγχρονες κοινωνικές δομές στο έργο τους και πλάθουν ένα εξωπραγματικό τοπίο τρόμου για να καταγγείλουν έτσι τη φρικιαστική βαρβαρότητα στη χώρα, μέσα απ’ αυτό το φανταστικό μόρφωμα που μορφοποιούν. Πρόκειται για σχήμα καταγγελτικό, μέσω της λογοτεχνίας του φανταστικού.

Η ‘λογοτεχνία του φανταστικού’ δεν θεωρείται ως παραλογοτεχνία, όπως ακραία διατείνονται κάποιοι. Ούτε ο Αισχύλος έγραψε ‘παρα-τραγωδία’ επειδή επινόησε το φάντασμα του Δαρείου να εισβάλλει και να κατακρίνει τον γιο του για την ήττα του στην Ελλάδα. Αντίθετα, η ‘λογοτεχνία του φανταστικού’, είναι μια καθ’ όλα φυσιολογική εξέλιξη του φιλολογικού είδους που ανοίγει τα μάτια του αναγνώστη να δει την πραγματικότητα με μια διαγώνια ή διαθλασμένη μέθοδο. Είναι όπως βλέπουμε μέσα απ’ το ουράνιο τόξο τα χρώματα της ίριδας, που διαφορετικά δεν θα τα βλέπαμε ποτέ, παρά μόνο λόγω της διάθλασης.

Νεανική Λογοτεχνία

Η Νεανική Λογοτεχνία ξεκίνησε με το κίνημα του Διαφωτισμού στην Ευρώπη. Με το πέρασμα των χρόνων αναγνωρίστηκε η ιδιαιτερότητά της και έτσι πλέον αποτελεί ένα ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος. Η νεανική λογοτεχνία αντιμετωπίζει τον νέο ως αυτόνομη μονάδα και τείνει να ικανοποιήσει τις ανάγκες του, να καλύψει τον μορφωτικό χώρο του, να συμπληρώσει την κοινωνική προσωπικότητά του. Συνδέεται οργανικά ή ταυτίζεται με τη λογοτεχνία για μεγάλους. Όμως, σταδιακά έχει αυτονομηθεί και προβάλλει τις νέες ηθικοκοινωνικές άξιες και πρακτικές για να βοηθηθεί ο νέος σε μια βέλτιστη προσαρμογή στη ζωή.

Η Νεανική Λογοτεχνία είναι ο συνεκτικός χώρος όπου συνυπάρχουν λογοτεχνήματα α) που απευθύνονται στις αισθητικές απαιτήσεις και τα ενδιαφέροντα της εφηβικής και νεανικής ηλικίας και β) που ανταποκρίνονται στοχευμένα στο αντιληπτικό, γλωσσικό και συναισθηματικό επίπεδο της.

Στα βιβλία για τους νέους συναντώνται δυο ετερογενείς κόσμοι: ο κόσμος των παιδιών και ο κόσμος των ώριμων. Ανάμεσα τους υπάρχει ένα χάσμα που εντοπίζεται στις αντιλήψεις, στα βιώματα, στους πόθους και στις ορμές των νέων. Ένας οδηγός, που ίσως αγνοείται, είναι η αρχαία ελληνική λογοτεχνία που είναι μία ηθική λογοτεχνία· περιέχει αξίες και θέτει ηθικούς προβληματισμούς. Αρκετοί συγγραφείς την έχουν ως βάση, για να προσφέρουν στον νέο εκφραστικά και καλλιτεχνικά μέσα να κρίνουν τί είναι ωραίο, τι είναι καλό και τί κακό, τί ηθικό και τί ανήθικο, τί ωφέλιμο και τί βλαβερό, για την κοινωνία, το κράτος, τον πολίτη. ‘Το ηθικά ωφέλιμο με το τερπνό είναι ο ιδανικός αισθητικός συνδυασμός’, κατά τον Οράτιο. Τα κείμενα δομούνται έτσι ώστε να συμβάλουν στην ψυχαγωγία όσο και στην πνευματική ανέλιξη του, στη διαμόρφωση της ελεύθερης συνείδησης του και τελικά στην ωρίμανση της προσωπικότητάς του.

Οι καλοί συγγραφείς νεανικής λογοτεχνίας λαμβάνουν υπόψη τους τη δραστικότητα του ωραίου λόγου και τις ψυχικές ανάγκες της νεανικής ηλικίας, ώστε να της προσφέρουν κείμενα που πρώτιστα θα κάνουν τη συνείδηση του νεαρού αναγνώστη να λειτουργήσει αισθητικά. Συχνά περιέχουν και κάποια ιδεολογικά μηνύματα. O καλός λογοτέχνης για νέους συνειδητοποιεί την ευθύνη του και προσπαθεί ‘να εκφράσει τον άγγελο και όχι το δαίμονα που κρύβει μέσα του’. Η λογοτεχνία στη σχέση της με τον νέο αναδεικνύεται σε μορφωτικό αγαθό που συμβάλλει στην καλλιέργεια του ανθρώπινου ήθους, δονεί την καρδιά, οδηγεί στην ψυχική ανύψωση, φωτίζει τον πόνο και τη χαρά, μυεί στη γλώσσα και στην εκτίμηση της ομορφιάς.

Η Νεανική Λογοτεχνία βρίσκεται σε διαρκή εξέλιξη, από πλευράς περιεχομένου και μορφής. Έχει απελευθερωθεί από παλιούς φραγμούς, περιορισμούς ή άκαμπτους ηθικούς κώδικες. Οι συγγραφείς της έχουν μεγαλύτερη ελευθερία να πειραματιστούν και να πρωτοτυπήσουν, πιο κοντά σε ό,τι ζητούν οι νέοι.

green_book
“Η Νεανική Λογοτεχνία ξεκίνησε με το κίνημα του Διαφωτισμού στην Ευρώπη”
“Οι καλοί συγγραφείς νεανικής λογοτεχνίας λαμβάνουν υπόψη τους τη δραστικότητα του ωραίου λόγου και τις ψυχικές ανάγκες της νεανικής ηλικίας”

Σημεία αναγνώρισης ενός νεανικού βιβλίου

Ένα νεανικό βιβλίο έχει σύνθετη μορφή και πολύ σπάνια απλή. Οι πρωταγωνιστές του βιβλίου είναι νέοι απέναντι σε ενήλικες, η γλώσσα του βιβλίου είναι προσανατολισμένη στη γλώσσα των νέων, με ευθύ και κοφτό λόγο και διάλογο. Περιγράφονται χρήσιμα ‘πράγματα’, χωρίς φλυαρία, αν και δεν λείπουν κάποια πειράγματα, κάποια σκανδαλάκια, η χρήση λέξεων σε ‘αργκό’ και κάποιες φράσεις ειρωνικές. Η ιστορία εκτυλίσσεται με δράσεις, κάποτε ηθικές, κάποτε με ωφελιμιστικά μηνύματα ή με αδιαφορία σε συνήθειες των μεγάλων. Υπάρχει αμεσότητα στην αφήγηση, πολλή ενέργεια και όχι αδράνεια, ξεκάθαροι διάλογοι, κάποτε κάποιες ενδοσκοπήσεις και ψυχογραφήσεις χωρίς σαφείς απαντήσεις ή λύσεις. Ενυπάρχουν τα στοιχεία της μαγείας, της φαντασίας, της δίψας για περιπέτεια και της έντονης διεκδίκησης, είτε δίκαιης, είτε υπερβάλλουσας. Η υπόθεση του έργου έχει διαρκές ‘ψάξιμο’, ένα όχι πάντα ξεκάθαρο στόχο, η πλοκή είναι έντονη, γρήγορη, με έρωτες, δοκιμές και αποτυχίες… αλλά και με μια σαφή αίσθηση, ότι ο νέος ‘θα συνεχίσει να το μάχεται’. Γενικά, ένα καλό νεανικό βιβλίο προσφέρει στον νέο απόλαυση, σε θέματα όπου προσθέτει γνώση και που τον οδηγούν σ’ ένα κόσμο πραγματικό ή φανταστικό, που δεν είχε υπόψη του αλλά όμως τον κεντρίζει. Έτσι η γλώσσα του βιβλίου είναι απλή, ελκυστική, με ροή και πλούσια φαντασία… χωρίς να παραλείπει και το ερωτικό στοιχείο των νέων, που το αναζητούν να εκδηλωθεί.

Μεταξύ άλλων στη νεανική – εφηβική λογοτεχνία ανήκουν οι συγγράφεις: Ανδρέας Καρκαβίτσας, Μάνος Κοντολέων, Λίτσα Ψαραύτη, Βούλα Μάστορη, Άλκη Ζέη, Ζωρζ Σαρή, Ελένη Χωρεάνθη, Ελένη Δικαίου, Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, Ηρώ Παπαμόσχου, Τούλα Τίγκα, Ελένη Μαντέλου, Κίρα Σίνου, Φίλιππος Μανδηλαράς, Βασίλης Παπαθεοδώρου, Ελένη Πριόβολου , Μαρία Λαµπαδαρίδου Πόθου και ξένοι όπως Μιγκέλ ντε Θερβάντες, Φρανσουά Φενελόν, Ντάνιελ Ντεφόε, Κάρολος Ντίκενς, Μαρκ Τουέιν κ.ά.