Αρθρογραφία

Πανδημία και Προβληματισμοί της Κοινωνίας – Δρ. Κωνσταντίνος Β. Μπούρας

Από την Αρχαιότητα μέχρι και σήμερα οι λοιμοί, οι λιμοί, οι σεισμοί και οι καταποντισμοί ήταν αιτίες ή και αποτελέσματα μεγάλων κοσμογονικών αλλαγών με σοβαρό κοινωνικό αντίκτυπο, δεδομένου ότι ολόκληρες Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν αμέσως μετά την πνευματική, πολιτισμική, θρησκευτική, ιδεολογική και κοινωνική Κρίση που κάθε καταστροφική Πανδημία προκάλεσε.

***

Η Αρχαία Αθήνα κατέρρευσε και έχασε την κυρίαρχη θέση της ως κοσμοκράτειρα στον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, την εμφύλια σύρραξη με τους Σπαρτιάτες και εξαιτίας του οικονομικού αποκλεισμού των Μεγαρέων που έκοψαν τις εμπορικές οδούς και στέρησαν από τον πολιορκημένο λαό των Αθηναίων βασικά διατροφικά αγαθά. Ο λιμός έφερε λοιμό κι ο λοιμός εξανδραποδισμό.

Και δεν πέθαναν μόνον οι ασθενέστεροι, οι αδύναμοι, οι μη προνομιούχοι, οι κατώτερες κοινωνικές τάξεις. Η κάθε λογής πανδημία έχει ένα χαρακτηριστικό: λειτουργεί δημοκρατικά, ισονόμως «επί δικαίων και αδίκων». Τα καλύτερα μυαλά βεβαίως, οι πιο γεροί νόες, που διαθέτουν ισχυρό ένστικτο αυτοπροστασίας προτιμούν την εθελοντική οικονομική μετανάστευση, την αυτοεξορία, την προσφυγιά αμέσως πριν τα τύμπανα του πολέμου ηχήσουν πάνω από μία χώρα. Πάντα υπάρχουν προειδοποιητικά ανακρούσματα.

Έτσι ο Αισχύλος πρώτα κι ο Ευριπίδης μετά προτίμησαν να καταφύγουν εκτός της τότε Μητρόπολης Αθήνας, αποφεύγοντας έτσι την πίκρα που δοκίμασε ο Σωκράτης επιλέγοντας με αυτοκτονικό τρόπο το κώνειο, χωρίς βέβαια να αποφύγουν και τον βίαιο θάνατο, με ύποπτο συμβολικό τρόπο (από μια χελώνα που έπεσε δήθεν εξ ουρανού στη Σικελία ο πρώτος κι από κάποια άγρια σκυλιά που τον διαμέλισαν ζωντανό στην Πέλλα ο δεύτερος).

Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες και οι μορφωμένοι κοσμοπολίτες της εποχής (κυρίως έμποροι αλλά και δάσκαλοι Γραμμάτων και Τεχνών) κατέφυγαν στην Βόρεια Ιταλία με αποτέλεσμα να προκληθεί αβίαστα η Αναγέννηση.

Ο λοιμός που έπληξε την Ευρώπη τον Μεσαίωνα για περισσότερους από τρεις αιώνες και της στέρησε το ένα τρίτον (1/3 ή 33,33%) του πληθυσμού της οδήγησε στην ανά-κάλυψη της Αμερικής.

Ο δυσαρεστημένος γαλλικός λαός που πεινούσε και δεν εύρισκε ούτε παντεσπάνι (παρά την προτροπή της καλομαθημένης Μαρίας Αντουανέτας) προκάλεσε μια τόσο καταστροφική Γαλλική Επανάσταση που είχε περισσότερα θύματα κι από την πείνα, από τον λιμό τον ίδιον, μέχρι βεβαίως να εδραιωθεί ένα Κράτος Δικαίου, το πρώτο που ακολουθούσε κι εφάρμοζε τα ιδανικά του Διαφωτισμού. Ευτυχώς.

Ο δυσαρεστημένος και πάμπτωχος ρωσικός λαός ανέτρεψε το παρηκμασμένο καθεστώς των τσάρων, αμέσως μόλις οι ζωντανοί δεν μπορούσαν να θάψουν τους νεκρούς κι οι γιατροί δεν έφταναν να περιθάλψουν τους ασθενείς με υποτυπώδη ή ανύπαρκτα μέσα (βλέπε το παράδειγμα του Τσέχωφ, όπως αποκαλύπτεται κυρίως στα λόγια του γιατρού Αστρώφ από το αριστούργημά του «Θείος Βάνιας»).

Και πάντα φτάνουν οι λαοί, οι φτωχοί κι άποροι πληθυσμοί στον «Βυθό» του Γκόρκι πριν αφεθούν ελεύθεροι, σαν λαίλαπα, σαν φυσική καταστροφή, σαν «κάτωθεν βία» και σαρώσουν τα πάντα στο πέρασμά τους. «Φωνή Λαού οργή Θεού».

Κάθε Εξουσία που σέβεται τον εαυτό της, κάθε Κράτος που δεν θέλει να καταφεύγει διαρκώς στην Βία και στην Καταστολή, θα πρέπει να ανανεώνει συχνά-πυκνά το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ όλων των παραγωγικών και μη παραγωγικών τάξεων έτσι ώστε να διασφαλίζεται η στοιχειώδης ειρήνη, ευνομία, ευταξία, αρμονία, ευδοκία, ασφάλεια και Υγεία. Χωρίς την εθελούσια ανακατανομή των βασικών βιοποριστικών αγαθών από τις προνομιούχες κοινωνικές τάξεις προς τους μη προνομιούχους που λιμοκτονούν και ζουν στο περιθώριο της ευμάρειας, στα όρια της φτώχειας ή και κάτω από αυτά, χωρίς την αυτοθυσία των ευνοημένων από την ευφυΐα τους ή τις περιστάσεις, κάθε πλούτος έχει σαθρά θεμέλια και κάθε νόμισμα απαξιώνεται την πρώτη στιγμή που το πλήθος, ο «όχλος», «η μάζα», «το πόπολο», το «λούμπεν προλεταριάτο», οι «αναρχικοί», οι ανένταχτοι, οι αντάρτες, οι ανυπότακτοι, οι «Κλέφτες και αρματολοί» κάθε εποχής θα επαναστατήσει, θα πάρει το νόμο στα χέρια του και θα κατεδαφίσει συθέμελα κάθε κοινωνικό οικοδόμημα, αδιακρίτως.

Γνωρίζουμε όλοι τα ολέθρια, καταστροφικά αποτελέσματα της αυτοδικίας σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Χάος, αταξία, ανομία, αναρχία, το δίκαιο του ισχυροτέρου, ο νόμος της ζούγκλας οδηγούν σε απολυταρχικά καθεστώτα, βραχύβια μεν, παρακμιακά δε, αφού προκαλούν βαθιές ρωγμές στους θεσμούς κι επιφέρουν την α-πιστία. Η «πίστις», η εμπορική αλλά και η ιδεολογική-θρησκευτική, όταν δεν ξεπέφτει στον φανατισμό και στην μισαλλοδοξία, όταν είναι ανεκτική στο διαφορετικό κι ενσωματώνει δημιουργικά τις όποιες προκλήσεις, είναι Ο ΘΕΜΕΛΙΟΣ ΛΙΘΟΣ κάθε ευνομούμενης κοινωνίας (δημοκρατικής ή μη). Αλλιώς αυξάνεται η εντροπία του συστήματος και, σύμφωνα με τα θερμοδυναμικά αξιώματα, η πλήρης αταξία και το Χάος που θα επακολουθήσει θα αργήσει πολύ μέχρι να ανακρυσταλλωθεί σε μια καινούργια κατάσταση ισορροπίας (βλέπε «Θεωρίες του Χάους»).

Και είτε το Σύμπαν είναι προϊόν Τύχης και Αναγκαιότητας ή και τα δύο (βλέπε το έργο του Μονώ), ένα είναι σίγουρο: «πόλις εστί νόμω», που λέγανε οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Χωρίς νόμους δεν κρατιέται η Πόλη. Ο «φυσικός άνθρωπος» που οραματίστηκε ο ρομαντικός Ρουσσώ είναι ακόμη μια ουτοπία, απόδειξη της ανάγκης κάθε ανθρώπινης ψυχής να καταφύγει σε παραδείσους, ευτοπίες, φενάκες, φρούδες ελπίδες προκειμένου να θεραπεύσει ή να καταλαγιάσει τον εγγενή φυσικό της τρόμο απέναντι στην επίγνωση του Θανάτου και κάθε υπαρξιακή αναστάτωση που αυτή η επίγνωση επιφέρει. Το ανθρώπινο ον ζει διαρκώς σε κατάσταση Κρίσης από την μήτρα μέχρι το φέρετρο. Είναι το μόνο (;) έλλογο θηλαστικό που έχει επίγνωση του επερχόμενου τέλους του, αγωνιά για τα πάντα, δεν βρίσκει ασφάλεια πουθενά, όση Αφθονία υλικών αγαθών κι αν διαθέτει. Είναι ανασφαλές, περίπλοκο, περιπεπλεγμένο, μπερδεμένο, ανασφαλές εξ αρχής. Από την πρώτη αγωνιώδη αναπνοή καθαρού αέρα και το χαρακτηριστικό κλάμα μετά την γέννηση. Κάθε άτομο χρειάζεται την ψευδαίσθηση της ειρήνης, της ομόνοιας, της ευνομίας, της αρμονίας προκειμένου να λειτουργήσει μάλλον λογικά και να φέρεται τουλάχιστον γαλήνια, επιδεικνύοντας προσήνεια, συνεργατικότητα, να είναι λειτουργικό στην κοινωνία και συμβατό με τους άλλους ανθρώπους.

Όλα αυτά μαζί του τα παρέχουν οι θρησκείες, οι ιδεολογίες, τα πολιτικά συστήματα που ευαγγελίζονται ευτοπίες, τα κοινωνικά συστήματα που διατυμπανίζουν την μετάβαση στην Γη της Επαγγελίας και την Έξοδο από την Κρίση χτίζοντας όλοι μαζί τον επί γης Παράδεισο. Όμως όλες αυτές οι θεωρίες, όσο άγιες κι αν είναι, σκοντάφτουν συνήθως στην πράξη. «Πατήρ πάντων Πόλεμος», λέει ο «σκοτεινός» Ηράκλειτος από τα βάθη του Χωροχρόνου. Τι εννοεί άραγε αυτός ο προσωκρατικός φιλόσοφος; Μα ότι ο πόλεμος, η ανάγκη για αλλαγή, η ρευστότητα των πάντων, έξω μας αλλά κυρίως μέσα μας οδηγεί στην μεγάλη αυτοκαταστροφική έξοδο των μυθικών πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο, αφού είναι ανίκανοι ακόμα και να υπακούσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα μια στοιχειωδώς ανώδυνη εντολή άνωθεν.

Τι σημαίνουν όλ’ αυτά; Με λίγα λόγια, έχουμε την τύχη ή την ατυχία να ζούμε σε μια άκρως ενδιαφέρουσα εποχή, της κατάρρευσης του ελληνορωμαϊκού-χριστιανικού «Δυτικού» Πολιτισμού μας και την μετάβαση σε μια άγνωστη, αχαρτογράφητη «Έρημη χώρα» (βλέπε το προφητικό έργο του Έλλιοτ), όπου «οι βάρβαροι σαν έρθουν θα νομοθετήσουν» (σύμφωνα με τον Μεγάλο Αλεξανδρινό Ποιητή Καβάφη).

Εμείς όμως, οι φωτισμένοι άνθρωποι του πνεύματος, οι καλλιεργούντες και θεραπεύοντας τα Γράμματα και τις Τέχνες οφείλουμε να λειτουργούμε ως σηματωροί, ως φάροι, ως φρυκτωρίες για τα αφιονισμένα πλήθη, να δείχνουμε το δρόμο προς την Έξοδο από το τούνελ, από τη φρικτή αυτή σήραγγα της αβεβαιότητας που ζούμε εδώ και είκοσι ένα χρόνια.

Οφείλουμε να δημιουργήσουμε την ελάχιστη εκείνη «κρίσιμη μάζα» (για να θυμηθούμε την Χημεία) των φωτισμένων ανθρώπων, των «Πολεμιστών του Φωτός» (κατά Πάολο Κοέλιο) που θα οικοδομήσουν επί γης ένα Κράτος Δικαίου, Ισονομίας, Ελευθερίας, Ανεκτικότητας, Αφθονίας, Προκοπής, Προόδου και βελτιώσεως των πάντων εξασφαλίζοντας έτσι την ανατολή μιας καινούργιας Αναγέννησης πριν μεταβούμε εμείς οι ίδιοι στην Αιώνια Ανατολή του Ήλιου της Δικαιοσύνης, όπως προαναγγέλλει στο «Άξιον Εστί» ο Οδυσσέας Ελύτης και ο μέγιστος ποιητής Άγγελος Σικελιανός στο δικό του «Πνευματικό Εμβατήριο» μας καλεί, μαζί με τον ομότεχνο και συνοδοιπόρο του Νίκο Καζαντζάκη να εργαστούμε όλοι μαζί για να δούμε τον Ήλιο να λάμπει πάλι πάνω από την Ελλάδα και τον κόσμον ολάκερο. Κι αν αποτύχουμε θα φταίμε μόνον εμείς. Θα είναι δική μας η ευθύνη, αποκλειστικώς. Καμία δικαιολογία. Κανένα ελαφρυντικό. Ουδεμία περίοδος χάριτος. Αλλιώς, θα βουλιάξουμε στον πιο φρικτό Τεχνολογικό Μεσαίωνα που κανένα άρρωστο ανθρώπινο μυαλό δεν μπορεί ούτε καν να φανταστεί.

Κι όπως μας προειδοποίησε πριν μεταστεί σε άλλα αιθερικά πεδία ο κορυφαίος Φυσικός Επιστήμων Στήβεν Χώκινγκ, τα ρομπότ του άμεσου μέλλοντος θα είναι τόσο «ευφυή» που ενδέχεται να μας δούνε σε κατσαρίδες, σαν παράσιτα, σαν ιούς και μάλιστα επιθετικούς στο «σώμα» της Γαίας και να θελήσουν ίσως τότε να μας εξοντώσουν, ακριβώς όπως εμείς σήμερα ψάχνουμε το φάρμακο κι εμβόλια εναντίον του κατακτητικού κορωνοϊού που ευθύνεται για την πρόσφατη πανδημία.
Κακά τα ψέματα, αγαπητοί, φίλοι κι αναγνώστες, συνοδοιπόροι στο Πνεύμα και στη Ζωή, «θέλει αρετήν και τόλμην η Ελευθερία». Καιρός να σηκωθούμε από τον καναπέ μας, να εκγαταλείψουμε την όποια βολή μας, να απαρνηθούμε τις ψευδαισθήσεις μας, να αφήσουμε άστεγες τις παραισθήσεις μας και να παλέψουμε για τα ιδεώδη του Διαφωτισμού, για τα Ανθρώπινα δικαιώματα, για τις ελευθερίες και την Ελευθερία (με έψιλον κεφαλαίο).

Κι επειδή του χρόνου κλείνουν δύο αιώνες από την Επανάσταση του 1821 ας επιλέξουμε συνειδητά, αν θέλουμε να λεγόμαστε «πνευματικοί άνθρωποι» και «ταγοί» το «καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή». Αυτό είναι το δικό μου πνευματικό εμβατήριο, ως απόγονος του Κωνσταντίνου Μπούρα, πρωτεργάτη του ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΥΤΕΡΙΑ.

Και – για να μην παρεξηγηθώ: όταν λέω Ελευθερία, εννοώ ευνομία, αλληλεγγύη, εσωτερική κι εξωτερική πειθαρχία, Δικαιοσύνη, ισονομία, αξιοκρατία, επιβράβευση των αρίστων, κίνητρα για αυξημένη δημιουργικότητα, ισορροπία παραγωγικότητας και οικολογικών συστημάτων, Αρμονία, Ειρήνη, Ομόνοια, αλληλεγγύη, ευδοκία, κοινωνική Πρόνοια και όλα τα καλά του Πανάγαθου Δημιουργού και Μεγάλου Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος Κόσμου.

Είθε η Λογική να πρυτανεύσει κι ο Ορθολογισμός να είναι πάντοτε ένα σταθερό εργαλείο για την επίτευξη του βελτίστου.
Αμήν!!! Γέγονε!!!

Συμπέρασμα

Αν δεν θέλουμε να δούμε καταστροφικές επαναστάσεις, ανεξέλεγκτες καταστάσεις, χαοτικές συμπεριφορές, αποδομήσεις των πάντων, κατάρρευση όλων των γνωστών πολιτικών, οικονομικών, θρησκευτικών και ιδεολογικών εποικοδομημάτων θα πρέπει να ληφθούν ενισχυμένα έκτακτα μέτρα κοινωνικής Πρόνοιας και παγκόσμιας αλληλεγγύης. Τόσο σε επίπεδο τοπικών κοινωνικών αλλά και κεντρικών εξουσιών Ενώσεων, Ηνωμένων Πολιτειών, διεθνών οργανισμών, στρατηγικών συμμαχιών και πολυεθνικών εταιρειών, θα πρέπει να θυσιαστεί ένα σημαντικό μέρος από τα κέρδη των προνομιούχων τάξεων, ομάδων ή και ατόμων προκειμένου να μην ξεπεράσει η γενική δυσαρέσκεια ένα όριο της τάξεως του 33,33% (το ένα τρίτον του παγκόσμιου πληθυσμού), γιατί τότε ξεπερνιέται η κρίσιμη εκείνη μάζα (όπως λέμε στη Χημεία) που προκαλεί ομαδικές, γιγαντιαίες μεταναστεύσεις, επαναστάσεις, εξεγέρσεις, ανατροπές, με ό,τι κι αν σημαίνει αυτό στις οικολογικές ισορροπίες του πλανήτη. Ας θυμηθούμε την Έξοδο από την Αίγυπτο των ισχνών αγελάδων. Κάθε κοινωνικό φαινόμενο όμως έχει δύο πλευρές. Πάντα μετά από μεγάλες αναταραχές κι ανακατατάξεις κι αφού πληρωθεί το ακριβό τίμημα σε ανθρώπινες ζωές και φυσικές καταστροφές, ακολουθεί μια περίοδος ειρήνης, ευημερίας, ανάκαμψης, ομόνοιας κι ευδοκίας. Κάθε Μεσαίωνας κι η Αναγέννησή του. Η πολύπλευρη, πολιτισμική Κρίση που περνάμε τα τελευταία είκοσι χρόνια, τις δύο πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα σηματοδοτούν τη μετάβαση σε έναν ανώτερο πνευματικό πολιτισμό με σεβασμό στη Φύση και στον Άνθρωπο. Και μπορεί ο «φυσικός άνθρωπος» του Ρουσώ, ο επί γης Παράδεισος και η Γη της Επαγγελίας να αποτελούν ουτοπίες, ευτοπίες, τόπους φυγής της κατατρομαγμένη Πανανθρώπινης Ψυχής, όμως μπορούμε όλοι να ελπίζουμε, να δουλεύουμε συστηματικά και να συνεργαζόμαστε αρμονικά προκειμένου να επιτύχουμε το «ποιοτικό άλμα» που οραματιζόταν ο χριστιανός Δανός φιλόσοφος Σόρεν Κίρκεγκααρντ στην «Έννοια της Αγωνίας» του. Κάθε Κρίση είναι πρόκληση για δράση κι ευκαιρία βελτίωσης τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

Δρ. Κωνσταντίνος Β. Μπούρας
Ποιητής, Θεατρολόγος και Κριτικός