Ζαφειρίου Σταύρος

Εργο-βιογραφικό Σημείωμα

Ο Σταύρος Ζαφειρίου γεννήθηκε το 1958 στη Θεσσαλονίκη. Έχει εκδώσει 14 ποιητικές συλλογές και 4 παραμύθια, κριτικά κείμενα σε περιοδικά κι εφημερίδες. Υπήρξε τρεις φορές υποψήφιος για το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και μία φορά για το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Βιβλίου. Το βιβλίο «Προς τα πού (Μια πολεμική ιστορία)» τιμήθηκε το 2013 με το Βραβείο Ποίησης του περιοδικού ‘Ο Αναγνώστης’, το δε παραμύθι του «Το καρναβάλι των ζώων» με βραβείο του Κύκλου Παιδικού Βιβλίου.

Με το έργο του Σταύρου Ζαφειρίου ασχολήθηκαν σπουδαίοι κριτικοί λογοτεχνίας και άνθρωποι των γραμμάτων. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Από τις γαλλικές εκδόσεις L’Harmattan κυκλοφορούν, σε μετάφραση της Janine Kaminski, τα ποιητικά βιβλία του: Vers Où (Une histoire de guerre), 2014, Difficile, 2015 και La Physique, 2021, ενώ στην Ιταλία, σε μετάφραση του Crescenzio Sangiglio, κυκλοφορούν τα βιβλία ποιημάτων του: Giusto per non dementicar la lingua, 2016 και Quanto il rumore della vita teme la propria eco, 2017.

Ο Σταύρος Ζαφειρίου με τις μεγάλες ποιητικές συνθέσεις του, ανάμεσα στον μύθο, τον φιλοσοφικό στοχασμό και την ανάλυση της ψυχής του σύγχρονου ανθρώπου στο σημερινό τραγικό γίγνεσθαι, αφήνει τη σκέψη και τη φαντασία του να ξαναδούν τον κόσμο από άλλη θέση, για να επιχειρηθεί από εκεί μια νέα αρχή. Ο Ζαφειρίου συνδιαλέγεται με φιλοσόφους και τραγικούς, τον Άμλετ, τον ποιητή Τ.Σ.Έλιοτ. Στο έργο του πρωταγωνιστεί ο διχασμένος άνθρωπος εν κρίσει, που αδυνατεί να βρει τον ρόλο του σ’ αυτόν τον κόσμο Το «εγώ» τού ανθρώπου, με ορθολογική χρήση του λόγου μπορεί να υπερπηδά τα εμπόδια, απαντά σε αντιθέσεις μα και σε αδιέξοδα. Θεωρεί ο Ζαφειρίου τη λογοτεχνία παιχνίδι της γλώσσας και των εννοιών, χρησιμοποιεί την ιστορία να «επανεκκολάψει» διδάγματα και λησμονημένες αρχές. Καλεί τον αναγνώστη να αναστοχαστεί πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση, τον φέρνει αντιμέτωπο με τις παλινωδίες της ιστορίας, τη βεβήλωση των αξιών, το πνευματικό αδιέξοδο, το επικίνδυνα δύσβατο παρόν, την αδυναμία της τέχνης να βρει ρόλο. Μέσω της γλώσσας αναπαριστά τη δική του θέαση τού πραγματικού κόσμου, τη στάση απέναντι στην ιστορία, την απόπειρά του να κατανοήσει σε βάθος το γίγνεσθαι στον παρόντα χρόνο. Αυτή η οδύσσεια του δημιουργού έχει πολλές περιπέτειες, πολλούς σταθμούς και μια νέα και άγνωστη Ιθάκη. Τον απασχολεί σε πολλά έργα η έξοδος από το πλατωνικό σπήλαιο στον άγνωστο κόσμο των φυσικών πραγμάτων, με τις αντίστοιχες συνέπειες της εξορίας από τον Παράδεισο. Αναζητεί την αρχή των πάντων, μια νέα αρχή που αμφισβητεί το βέβαιο των στερεοτύπων. Η ποιητική τού Σταύρου Ζαφειρίου παραπέμπει σε σύνθετη κοσμοθεωρία. Ο σκληρά σμιλεμένος στίχος του δεν γίνεται ανελεύθερος, όπως σε πολλούς ποιητές. Βασίζεται στη γραφή του, που πηγάζει από τη ζωή, συγκεκριμένα από την πορεία του και το πνεύμα του. Η ξεχωριστή ποίηση του Ζαφειρίου είναι μια ειλικρινής ομολογία των προβληματισμών και των αδιεξόδων του σύγχρονου ανθρώπου, ενώ ο ίδιος αγωνιά και ανησυχεί για τη μοίρα του ανοχύρωτου ανθρώπου σ’ έναν απάνθρωπο κόσμο.

Ο λόγος του Ζαφειρίου, προβάλλει εμπρός το δράμα και μας σαλπίζει να έχουμε αξίες.

Για τους πιο πάνω λόγους η Κριτική Επιτροπή του Συνδέσμου Πολιτισμού Ελλάδας Κύπρου\ ΣΠΕΚ του απένειμε το «Βραβείο Λογοτέχνη για το Σύνολο του Έργου του» στις 19 Δεκεμβρίου του 2022.

zafeiriou

Για τον Σταύρο Ζαφειρίου

Με συνθέσεις μεγάλης πνοής, ο ποιητής Σταύρος Ζαφειρίου δίνει επική διάσταση στη γραφή του, μας συγκλονίζει με τη μυθική σκέψη και τη φαντασία του, συνδιαλέγεται με φιλοσόφους, με σπουδαία βιβλία, με έργα τέχνης. Παραθέτει στο πρωτότυπο και σε μετάφραση κείμενα σε άλλες γλώσσες, όχι όμως τα αρχαία ελληνικά. Εκείνα προφανώς είναι διαχρονικά και παγκόσμια, δηλώνουν την πορεία μας και την πορεία της ανθρωπότητας. Χτίζει ένα τείχος και κυριαρχεί μέσα στο δικό του τοπίο, με αποτέλεσμα να γεννιέται μια ποίηση τολμηρή και πρωτότυπη σε όλα τα επίπεδα. Μας δείχνει πώς, μακριά από κάθε νύξη στη μεταφυσική, ο άνθρωπος ξεπερνά όλα τα εμπόδια και λύνει τις αντιθέσεις με την ορθολογική και ιστορική χρήση του λόγου. Ένα παράδειγμα. Στο Ενοχικόν. Ο μονόλογος ενός δράστη (2010), εξετάζει τη γραφή ως σκηνή διαλόγου ανάμεσα στην τιμωρία και τη λύτρωση. Πρόκειται για τη μετάλλαξη της ίδιας της σάρκας τού ενόχου σε πεδίο γραφής. Το βιβλίο αρχίζει με σκηνικές οδηγίες. Η θεατρικότητα ενισχύει το στοχασμό, τον κάνει τόσο έντονο, που αναρωτιέμαι αν αυτό που διαβάζω είναι ποίηση ή μήπως μία νέα γραφή, που ο αναγνώστης καλείται να προσδιορίσει. Γι’ αυτό η ποιητική τού Ζαφειρίου παραπέμπει σε σύνθετη κοσμοθεωρία. Για να εκφραστεί χρειάζεται ένας νέος στίχος. Ο σκληρά σμιλεμένος στίχος του βασίζεται σε γραφή, που πηγάζει από τη ζωή, συγκεκριμένα την πορεία του και το πνεύμα του, τον άνεμο που ως Αίολος φυσά ο ίδιος μέσα στην ποίησή του. Αποτέλεσμα, μια πηγαία και καθαρή ποίηση. Με το έργο τού Σταύρου Ζαφειρίου ασχολήθηκαν σπουδαίοι κριτικοί λογοτεχνίας και άνθρωποι των γραμμάτων. Η παιδεία τους και η αγάπη τους για την ποίηση τους οδηγεί σε ρηξικέλευθα σχόλια, που φτάνουν στην καρδιά της ποιητικής του και της φιλοσοφικής –ή και αντιφιλοσοφικής– σκέψης του. Καθώς διαβάζω την ποίησή του, νιώθω ότι σκάβω τη γη και ανακαλύπτω μάρμαρα με φιγούρες υπολείμματα μιας άλλης πιθανής Δημιουργίας. Απεικονίζουν το δικό του στίγμα, τη δική του ποιητική. Προβληματίζει και κρατά τον αναγνώστη σε εγρήγορση.

Ζωή Σαμαρά
Ομότιμη Καθηγήτρια Θεωρίας της Λογοτεχνίας και του Θεάτρου της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Δείγματα γραφής | Ποιήματα

Ο κάλλιστος κόσμος

Σειρά σου τώρα να μετρήσεις την αλήθεια.
Τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες,
τις συμμετρίες και τ’ αντιστρεπτά.
Αφήνοντας την άμμο να γλιστράει
από τη μία χούφτα σου· ν’ αθροίζεται στην άλλη
και ό,τι αθροίζει να το αφαιρεί.

Σε μία πλάνη επινοημένη,
για να ξορκίζεται η μάσκα της φθοράς·
η κοσμική συμπάθεια που ενώνει
τον νου με την ανάγκη μιας αιτίας
ώς τη στιγμή που θα έχει ξεχωρίσει
το αιώνιο απ’ το παντοτινό.

Νεοπλατωνικός ή Πυθαγόρειος
ή, έστω, Προσωκρατικός σε χρέη Στωικού.
Να μη γνωρίζεις όταν σε ρωτούν κι όταν
δεν σε ρωτούν να λες πως ξέρεις·
για όσα υπήρξαν και υπάρχουν
και θα υπάρχουν, τάχα φωτιά που σβήνει
και ανάβει στο ίδιο μέτρο, νέα κάθε μέρα,
μύθος και θαύμα, σύμβολο και λόγος
που ούτε μπορεί ν’ αναπαρασταθεί.

Σάρμα εική κεχυμένον ο κάλλιστος κόσμος,
μάζα αθάνατος και ανώλεθρος του απείρου
μέσω σχημάτων τε και αριθμών.

Τι μπέρδεμα ε;

Και τι συνωστισμός αποφθεγμάτων·
μέχρι να βγάλεις από πάνω σου τον χρόνο,
έτσι που όλα να συμβαίνουν μονομιάς.

Έτσι που να μπορείς να λογαριάζεις
πώς πέφτει μέσα σου ταυτόχρονα όλη η άμμος
από το ένα κοίλο μέχρι το άλλο,
εκμηδενίζοντας το ανάμεσα της μνήμης
ή του θανάτου το απόλυτο παρόν.

Τώρα πια δεν σου απόμειναν παρά
τούτες οι λέξεις –σπασμένα εξάμετρα
στη μοιρασιά της γλώσσας–
τεχνάσματα που σε δημιουργούν.
Και η ζωή σου λέγεται ποτάμι,
κλέφτης του νερού·

όσες φορές κι αν το διαβείς
μονάχα μια φορά θα το περάσεις.

Σταύρος Ζαφειρίου
από τη ποιητική συλλογή «Χωρικά»

Ηλικία στη γλώσσα

β΄
Τώρα που μίλησα τη γλώσσα της αρμύρας·
τώρα που βρήκα πως το άγνωστο μού είναι πια γνωστό
κι ότι περάσαν από τούτες τις ακτές πριν από μένα
οι δολοφόνοι, οι λειτουργοί και οι κήνσορες·
τώρα που έσβησα όλη τη μνήμη,
όλη τη λογική κι όλα τα πάθη,
ονομάζω μοναξιά τον πλησίον,
ονομάζω μοναξιά την αγάπη,
ονομάζω μοναξιά τον ήχο του νερού.

γ΄
Τώρα που γνώρισα τη γλώσσα των ανθρώπων
και είδα κάθε άνθρωπο να έχει μια γλώσσα χωριστή·
τώρα που ακούω τη φωνή του ποιητή
και είναι φωνή ανάμεσα στις άλλες
και όχι όλες οι άλλες μαζί·
τώρα που νιώθω την κτίση σαν ερειπίων σιωπή,
ονομάζω πλάνη τον κόσμο,
ονομάζω πλάνη τις αισθήσεις,
ονομάζω πλάνη τη θεϊκή χαρά.

δ΄
Τώρα που άνοιξα τις πληγές των αγίων
και είδα πως είναι σώματα φθαρτά·
τώρα που έσπασα τις σημαντρίδες
και διάβασα μηνύματα ερέβους και φωτός·
τώρα που έπαιξα όλα τα παιχνίδια
του φθόνου, της ντροπής, του Ενδυμίωνα,
ονομάζω ενοχή την αθωότητα,
ονομάζω ενοχή την ενοχή,
ονομάζω ενοχή τις τύψεις των ορίων.

ε΄
Τώρα κοιτάζω τον ύπνο της γης και τα όνειρα.
Έι, Μόμπυ Ντικ, αδιάκοπο άσπρο φάντασμα!
μες στα σαγόνια σου στραγγίζουν τα κρανία των ναυτών.

Στ’ απάνεμα σαπίζουν τα κατάρτια
και το κοράκι διακορεύει τις σκιές.
Έι, Γουίλλη, μαύρε Τρίτωνα από το Τζιμπουτί!
ποιες ιστορίες να σου πω και ποια ναυάγια·
κι η αναδυομένη
μωρά γεροντοκόρη δίχως φύση.

Ω καπετάνιε, καπετάνιε μου!
το ξύλινο ποδάρι σου κουτσαίνει στον βυθό.

Γ΄
Υπάρχει, λέω, κάποιος άλλος δρόμος
πέρα απ’ αυτόν που οι χάρτες σημαδεύουν,
μα να προφέρεις πρέπει την αρχή.

Κι ο ποιητής χτυπά στις λέξεις του τη γλώσσα.
Και ο τρελός κρούει τις παλάμες του στη γη.
Κι ο ναυαγός ορέγεται τη σάρκα των συντρόφων.
Μόνο ο τυφλός, που δεν μπορούσε
θριάμβους να χαρεί ούτε και λάφυρα,
έμεινε να οσμίζεται του νόστου τον καπνό.

Ας κινηθεί η πέτρα της σπηλιάς
κι αυτό το σκήνος του νεκρού
ας φωτιστεί για πάντα στην οθόνη.

Σταύρος Ζαφειρίου
Από την ποιητική συλλογή «Η Άτροπος των Ημερών»

Links – Αφιερώματα

Βίντεο

Σταύρος Ζαφειρίου | Βραβείο Λογοτέχνη 2022 ΣΠΕΚ

ΒΡΑΒΕΙΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗ 2022 ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ - ΣΠΕΚ

Σταύρος Ζαφειρίου - Το Παράδοξο του Ζήνωνα

Σταύρος Ζαφειρίου Σταύρος Παναγιωτάκης Επί των λέξεων 2015

Performance της Καλλιόπης Σφήκα και του Σταύρου Παναγιωτάκη, σε ποίηση Σταύρου Ζαφειρίου

Συνεντεύξεις

Κριτικές

Εργογραφία

Άρθρα